De stille breuk: hoe groepen uiteenvallen
Wat een onderzoek over gewelddadige opsplitsing bij chimpansees ons vertelt over relaties en hoe ze veranderen. Niet door grote incidenten maar het stoppen van kleine, dagelijkse verbindingen. We praten vaak pas over gedrag als het gedoe wordt. Blussen brandjes liever achteraf omdat de productie onder druk staat en de to-do list lang is. Maar deze mensapen laten opnieuw zien hoe belangrijk het herkennen van, en acteren op, vroege signalen ook in menselijke dynamieken is.
Vanaf de eerste meetjaren in 1998 tot 2014 leefden deze groep chimpansees samen in Kibale Forest National Park in Uganda. Regelmatig in verschillende fluïde subgroepen, met onderlinge bondjes maar in de basis één sociale structuur met een gedeeld gebruik van het territorium. De overgang naar opsplitsing trad vrij abrupt op: de periode van 2014-2015 markeert verschillende sociale veranderingen en een periode van onderlinge vermijding. Hierna volgt een cruciaal omslagpunt: een drastisch knikpunt in de onderlinge relaties en een opsplitsing in twee rivaliserende groepen met ieder een eigen groepsidentiteit en eigen territorium.
Hoe relaties verzwakken en veranderen
Deze splitsing op basis van leefgebied en voortplanting was in 2015 een feit: geen verbinding meer over de groepen heen en na 2018 zijn geen vriendelijke signalen meer waargenomen tussen de leden van de twee nieuwe groepen. De definitieve breuk werd zichtbaar in gecoördineerde aanvallen met dodelijke agressie maar het stoppen van de kleine, dagelijkse contacten voorafgaand geeft boeiende handvatten die ook voor ons, als werkend sociaal wezen, interessant kunnen zijn. Gedurende een dertig jarige gedrags-, GPS en datastudie van dit groepsproces zijn een aantal voorspellende factoren gevonden.
Drie factoren zijn van grote invloed geweest in de aanloop. De eerste factor is verlies van verbindende individuen (sterfgevallen van een aantal volwassen mannen in 2014), wat resulteerde in wisselingen in leiderschap. Tel daarbij op een heftige externe gebeurtenis (epidemie in 2017) die de bestaande spanningen versnellen. Als we het naar bedrijfsleven vertalen: reorganisatie + leiderschapswissel + externe druk. Deze meerdere gelijktijdige veranderingen zorgden samen voor het uiteenvallen van wat voorheen één groep was in twee verschillende groepsidentiteiten. Boeiend is:
- Het sociale netwerk brak eerder dan het territorium: onder andere reproductieve isolatie begon vóór de ruimtelijke scheiding. Het omslagpunt was niet de eerste aanval, maar een 6-weekse periode van vermijding: de stilte voor het geweld.
- Verbinding tussen individuen lijkt een vroege indicator van de latere groepsidentiteit: de sterke band tussen drie mannen bestonden al zo’n 17 jaar voor de splitsing maar tot de drempel werd bereikt leverde dit geen verstoringen op. Ze werd waarschijnlijk pas problematisch op het moment dat de groepsoverstijgende interacties afnamen en de subgroepen meer geïsoleerd raakten. In onze organisaties: wie spreekt met wie buiten formele structuren als overleggen en bijeenkomsten? Wie fungeert als verbinder tussen subgroepen, teams of afdelingen? En wat is de impact op de bredere netwerkstructuur als deze collega’s wegvallen of vertrekken?
- Snelle opeenvolging van veranderingen kunnen een netwerk van relaties destabiliseren. Elke factor afzonderlijk kan een netwerk nog absorberen maar het gemis van herstelperiode kan een ‘cumulatief effect’ en omslagpunt veroorzaken. Kleine herstelmomenten in de vorm van verzoening en verbinding kunnen preventief veel effectiever zijn dan de brand achteraf te moeten blussen.
Verbinding en vertrouwen: praktische implicaties voor professionals
Sociale veiligheid is niet alleen een individueel gevoel maar een collectief proces dat voortdurende investering en actie vraagt. Vertrouwen opgebouwd over jaren biedt geen permanente bescherming: na het omslagpunt van 2015 in deze groep waren vroegere samenwerkingsrelaties geen rem op de agressie. Gedeelde historie beschermt niet als het wij-zij denken eenmaal is gereorganiseerd. Alles is voortdurend in beweging en soms mag iets natuurlijk eindigen maar het binden van mensen, ervaring en begeleiden van verandering zijn werkwoorden waar je actief mee aan de slag moet.
Beste HR en L&D professionals, teamleiders, managers en alle andere dierbare collega’s: meerdere gelijktijdige veranderingen vragen actieve verzachting om de impact te beperken. Teamontwikkeling die focust op groepsoverstijgende interacties en onderlinge binding is geen luxe maar risicobeheersing. Bewustwording van ‘wie verbindt wie’ in teams is vaak relevanter dan de functionele rolbeschrijvingen.
Let op de eerste signalen van vermijdingsgedrag na een wisseling of herschikking binnen een team, organiseer kleine sociale herstelmomenten. Toon actief leiderschap op verbinding, niet alleen op taakaansturing of productie. Zorg samen dat onze inmiddels standaard isolatie van elkaar, of het eiland-denken door de structuren waarin we vandaag de dag werken ons collectief niet zo verzwakken dat we ons niet meer kunnen aanpassen aan alle veranderingen.
Lethal conflict after group fission in wild chimpanzees, Aaron A. Sandel e.a. SCIENCE Volume 392, Issue 6794, 9 Apr 2026.
Dit onderzoek omvat 30 jaar gedragsonderzoek gecombineerd met data en GPS analyses, het beschrijft de transitie van groepscohesie naar polarisatie met dodelijke aanvallen bij een groep chimpansees in Oeganda. Het onderzoek heeft kunnen plaatsvinden o.a. dankzij de gewenning aan onderzoekers in het natuurlijke leefgebied van chimpansees. De eerste die dat lukte is Dr. Jane Goodall. In de jaren ’70 werd door haar de enige andere gelijkende casus gevonden, wat dit soort observaties uitzonderlijk zeldzaam maakt. De resultaten vertellen wat over de sociale processen en groepsidentiteit bij één van onze dichtstbijzijnde levende medeprimaten Het volledige onderzoek vind je hier: Science >> https://www.science.org/doi/10.1126/science.adz4944 }
Door: Sarah Mutsaers, juni 2026
